افزایش حضور نظامی آمریکا در اطراف خاورمیانه طی هفته‌های اخیر بیشتر با تصاویر ناوهای هواپیمابر و استقرار جنگنده‌ها دیده شده است؛ اما یکی از مهم‌ترین و در عین حال کم‌سر‌وصداترین نشانه‌ها، اعزام گسترده هواپیماهای فرماندهی و کنترل هوابرد ئی‌ـ‌۳ سنتری (E-3 Sentry)، یا همان آواکس، است. این اقدام از نگاه بسیاری از تحلیلگران نظامی شاید جدی‌ترین علامت از واقعی بودن احتمال درگیری با جمهوری اسلامی باشد. 

به گزارش وار زون، آمریکا بیش از دو سوم هواپیماهای عملیاتی این ناوگان را به اروپا و سپس، خاورمیانه منتقل کرده است. آمریکا در مجموع فقط ۱۶ فروند ئی‌-۳ در اختیار دارد و با توجه به میزان آمادگی عملیاتی حدود ۵۵ درصدی، در هر زمان احتمالا فقط ۷ تا ۹ فروند از آن‌ها واقعا آماده ماموریت‌اند. بنابراین، اعزام ۶ فروند عملا به‌معنای انتقال تقریبا کل توان قابل استفاده این سامانه به منطقه بحران است، اقدامی که نیروی هوایی آمریکا معمولا فقط در شرایط ضرورت واقعی انجام می‌دهد.

اهمیت این تصمیم در ماهیت خود هواپیما نهفته است. ئی‌-۳ هواپیمایی بزرگ شبیه هواپیمای مسافربری است که بر فراز بدنه‌اش یک صفحه بزرگ راداری چرخان نصب شده است و در حقیقت، ایستگاه راداری و مرکز فرماندهی پرنده به شمار می‌رود. در داخل هواپیما، علاوه بر خدمه پروازی، گروهی از متخصصان عملیات حضور دارند که ماموریتشان مشاهده میدان نبرد، مدیریت آسمان و هدایت نیروهای درگیر است. 

این هواپیما تحرکات هوایی و دریایی را در منطقه‌ای بسیار وسیع ردیابی می‌کند، اهداف دشمن و نیروهای خودی را تفکیک و اطلاعات را به جنگنده‌ها، ناوها و مراکز فرماندهی منتقل می‌‌کند. به همین دلیل گفته می‌شود جنگنده‌ها بدون آواکس می‌توانند بجنگند، اما با آن می‌توانند جنگ را اداره کنند.

نقش این هواپیما در سناریو احتمالی درگیری با ایران بسیار حیاتی است. رادار آواکس قابلیت «نگاه به پایین» دارد و می‌تواند اهدافی را که در ارتفاع پایین پرواز می‌کنند شناسایی کند؛ از جمله پهپادهای انتحاری و موشک‌های کروز که انتظار می‌رود بخش مهمی از پاسخ تلافی‌جویانه جمهوری اسلامی باشند. آواکس‌ها جنگنده‌ها و سامانه‌های دفاع موشکی زمینی و دریایی را هدایت می‌کنند تا چنین تهدیدهایی رهگیری شوند. 

در واقع، این هواپیماها فقط برای حمله نیستند، بلکه برای محافظت از نیروهای آمریکایی پس از آغاز درگیری ضروری‌اند. به بیان دیگر، اگر حمله‌ای صورت گیرد، مدیریت مقابله با حملات موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی بدون این هواپیماها بسیار دشوار خواهد بود. 

استقرار این هواپیماها همچنین نشان می‌دهد موضوع صرفا نمایش قدرت نیست. ناوهای هواپیمابر و اسکادران‌های جنگنده ارزش تبلیغاتی و بازدارندگی دارند، اما آواکس‌ها ابزار عملیاتی‌اند. چنین هواپیماهایی فقط زمانی به‌صورت گسترده اعزام می‌شوند که فرماندهان نظامی انتظار استفاده واقعی از آن‌ها را داشته باشند. به همین دلیل، بسیاری از تحلیلگران نظامی این اقدام را یکی از روشن‌ترین نشانه‌ها می‌دانند که مقدمات یک عملیات هوایی بزرگ در حال تکمیل شدن است.

این موضوع با وضعیت خاص ناوگان ئی‌-‌۳ اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. این هواپیماها بسیار قدیمی‌اند و آخرین نمونه آن‌ها در سال ۱۹۹۲ تحویل داده شد و بر پایه بوئینگ ۷۰۷ ساخته شده است، مدلی که تقریبا دیگر در خطوط هوایی جهان استفاده نمی‌شود. نگهداری آن‌ها دشوار و پرهزینه است و طی سال‌های اخیر تعدادشان از ۳۱ به ۱۶ فروند کاهش پیدا کرده است. همین کمبود باعث می‌شود نیروی هوایی آمریکا معمولا با احتیاط از آن‌ها استفاده کند، زیرا برای دفاع از خاک آمریکا و دیگر مناطق جهان نیز به آن‌ها نیاز دارد. با این حال، چند فروند از آن‌ها حتی از پایگاه آلاسکا به اروپا منتقل شده‌اند و سپس، به سمت خاورمیانه حرکت کرده‌اند، اقدامی که نشان می‌دهد منطقه خلیج فارس در اولویت عملیاتی قرار گرفته است.

از سوی دیگر، این استقرار فشار زیادی بر ناوگانی وارد می‌کند که کوچک و قدیمی است و روند جایگزینی نیز هنوز کامل آماده نشده است. برنامه جایگزینی با هواپیمای جدید ئی‌ـ‌۷ وجتیل (E-7 Wedgetail) با تاخیر مواجه شده است؛ بنابراین، آواکس‌ها همچنان ستون اصلی مدیریت نبرد هوایی باقی مانده‌اند.

در مجموع، اعزام گسترده این هواپیماها پیامی متفاوت با استقرار جنگنده‌ها یا ناوها دارد. چنین اقدامی معمولا زمانی انجام می‌شود که فرماندهان انتظار عملیات واقعی، حملات متقابل موشکی و نیاز به مدیریت دقیق میدان نبرد را داشته باشند. به همین دلیل، بسیاری از ناظران نظامی معتقدند استقرار هواپیماهای آواکس شاید واضح‌ترین نشانه باشد که احتمال تصمیم برای اقدام نظامی در حال افزایش است.