افغانستان از زمان تاسیس در سال ۱۷۴۷ تاکنون، در اثر کودتا، فروپاشی یا تغییر نظام، بیش از ۲۰ بار پرچمش را تغییر داده است. از زمانی که احمدشاه ابدالی دولت مدرن افغانستان را تشکیل داد تا امروز که طالبان «امارت اسلامی» برپا کرده‌اند، پرچم این کشور میان رنگ‌ها و نمادهای مختلف تغییر کرده است.

تعدد پرچم‌ها در تاریخ افغانستان، از یک سو بی‌ثباتی و فروپاشی‌های پی‌درپی را نشان می‌دهد و از سوی دیگر بیانگر نگاه متفاوت دولتمردان به سیاست است. از پرچم سبز درانی تا پرچم سیاه عبدالرحمان خان و از پرچم سرخ حزب خلق تا پرچم سفید طالبان، همه رنگ‌ها بیانگر حاکمیت ایدئولوژی‌های گوناگون بر افغانستان‌اند که هیچ‌کدام نتوانستند به‌عنوان پرچم ملی، به نماد سیاسی و هویتی این کشور تبدیل شوند، با این حال پرچم سه‌رنگ افغانستان در بیشترین دوره‌های حکومتی برافراشته ماند.

طالبان که سال ۱۹۹۴، در میانه جنگ‌های داخلی ویرانگر افغانستان، از قندهار ظهور و در ۱۹۹۶ کابل را تسخیر کردند، با پرچم سفید و عبارت شهادتین به رنگ سیاه در میان آن، خود را «امارت اسلامی افغانستان» معرفی می‌کنند. این گروه پس از بازگشت به قدرت در ۱۵ اوت ۲۰۲۱، بار دیگر پرچم خود را جایگزین پرچم سه‌رنگ افغانستان کرد و اکنون ویکی‌پدیا و برخی صفحات اینترنتی، پرچم طالبان را به نام پرچم افغانستان نمایش می‌دهند.

هرچند رژیم طالبان را تنها روسیه به رسمیت شناخته، طالبان مدعی‌اند که پرچم آن‌ها پرچم افغانستان است و به همین دلیل در سالگرد بازگشت طالبان به قدرت، مردم باید این پرچم را بر سردر خانه‌ها، مغازه‌ها یا از خودروهایشان آویزان کنند.

با وجود تلاش‌های طالبان برای جایگزین کردن پرچم سفید به‌عنوان پرچم رسمی و نماد هویت سیاسی افغانستان، بسیاری از مردم در داخل و بیرون از این کشور، همچنان از پرچم سه‌رنگ به‌عنوان نماد سیاسی افغانستان استفاده می‌کنند.

آنچه طالبان اکنون با پرچم سفید خود ادعا می‌کنند، در تاریخ افغانستان از سوی شماری دیگر از احزاب و جریان‌های افراطی مانند حزب کمونیست خلق نیز سابقه دارد.

 

پرچم‌های افغانستان در گذر زمان‌ــ ایندیپندنت فارسی

 

در اینجا به پرچم‌های افغانستان در گذر زمان که نشان می‌دهد این کشور در مقایسه با برخی کشورهای منطقه، رکوردار تغییر پرچم است، نگاهی می‌اندازیم.

امپراتوری درانی، پرچم سبز یک دولت نوپا

افغانستان با قلمرو کنونی میراث احمدشاه درانی در سال ۱۷۴۷ میلادی است. پرچمی که به این دوره نسبت داده می‌شود، عمدتا سبزرنگ بود. رنگی که در اسلام نشانه دین و مشروعیت مذهبی تلقی می‌شود.

منابع تاریخی درباره طراحی دقیق این پرچم محدودند، اما تاریخ‌نگاران افغان پرچم سبزرنگ با خط میانی سفید را نشان دولت احمدشاه درانی می‌دانند.

 

 

امپراتوری درانی نزدیک به ۷۶ سال دوام کرد و تاریخ‌نویسان آن را نخستین دولت فراگیر افغانستان می‌دانند، زیرا برای اولین بار سرزمین‌های وسیعی را زیر پرچم یک قدرت مرکزی گرد آورد.

قلمرو درانی‌ها در اوج قدرت، سراسر افغانستان امروزی، بخش‌های بزرگی از پاکستان کنونی از جمله پنجاب و پیشاور، قسمت‌هایی از خراسان در شرق ایران، مناطقی در آسیای میانه و حتی در مقطعی، دهلی و کشمیر در شمال هند را هم دربرمی‌گرفت. با این حال، پس از مرگ احمدشاه، رقابت‌های داخلی و ضعف جانشینان به‌تدریج این قلمرو گسترده را کوچک‌تر کرد و سرانجام با ظهور امیران خاندان بارکزی، امپراتوری درانی فروپاشید.

پرچم سیاه امارت بارکزی

از سال ۱۸۲۳، زمانی که دوست‌محمد خان از امیران قبیله بارکزی قدرت را در کابل به دست گرفت، تا پایان حکومت عبدالرحمن خان در سال ۱۹۰۱، پرچم افغانستان عمدتا بیرقی ساده و یکدست به رنگ سیاه بود.

 

 

در دوره دوست‌محمد خان و سال‌های رقابت میان پسران او، این پرچم بدون نشان رسمی و بیشتر به‌عنوان نماد اقتدار امارت او استفاده می‌شد. در زمان عبدالرحمن خان که دولت مرکزی تقویت و مرزهای کشور تثبیت شد، نشانه‌ای دولتی با الهام از محراب و منبر به پرچم افزوده شد؛ اقدامی که مقدمه شکل‌گیری نشان رسمی افغانستان در اوایل قرن بیستم شد.

رنگ سیاه این دوره بعدها به یکی از سه رنگ اصلی پرچم ملی افغانستان تبدیل شد و در ترکیب سه‌رنگ تاریخی آن باقی ماند. حبیب‌الله خان که از ۱۹۰۱ تا ۱۹۱۹ حاکم افغانستان بود، نیز پرچم سیاه را حفظ کرد و به آن یک نشان رسمی افزود. 

امان‌الله خان، ایجاد پرچم سه‌رنگ ملی

پس از استقلال افغانستان از بریتانیا در ۱۹۱۹ و اصلاحات گسترده امان‌الله خان، پرچم افغانستان برای نخستین بار سه‌رنگ شد. امان‌الله خان که از او به عنوان شاه مترقی افغانستان نام برده می‌شود، رنگ‌های سیاه، سرخ و سبز را نشان ملی و نشان کوه و خورشید تابان معرفی کرد.

 

 

در این پرچم، سیاه نماد گذشته و دوران استعمار، سرخ نماد مبارزه و استقلال و سبز نشانه اسلام و امید به آینده تعبیر شد. این ترکیب سه‌رنگ بعدها به عنصر ثابت بسیاری از پرچم‌های افغانستان تبدیل شد و تا اوت ۲۰۲۱ نیز پرچم رسمی افغانستان بود.

امان‌الله خان که در سال ۱۹۱۹ پس از کشته‌ شدن پدرش، حبیب‌الله خان، به قدرت رسید، با اعلام جنگ سوم افغانستان و انگلستان، استقلال کامل افغانستان در سیاست خارجی را تثبیت کرد.

او سپس برنامه‌ای گسترده از اصلاحات سیاسی و اجتماعی را آغاز کرد که از جمله آن‌ها تصویب نخستین قانون اساسی مدون افغانستان در ۱۹۲۳، ایجاد نظام آموزشی نوین، اعزام دانشجو به خارج، اصلاح ساختار قضایی و اداری و تلاش برای گسترش نقش زنان در عرصه عمومی بود.

این اصلاحات که با الهام از الگوهای دولت‌های مدرن انجام می‌شد، هرچند افغانستان را وارد مرحله تازه‌ای از دولت‌سازی کرد، با مقاومت نیروهای سنتی روبرو شد و سرانجام در ۱۹۲۹، به سقوط او انجامید.

حاکمیت ۹ ماهه حبیب‌الله کلکانی

حبیب‌الله کلکانی که اوایل سال ۱۹۲۹ و پس از سقوط امان‌الله خان، قدرت را در کابل به دست گرفت، تنها حدود ۹ ماه بر افغانستان حکومت کرد. او که خود را «امیر حبیب‌الله غازی» می‌نامید، بسیاری از اصلاحات اجتماعی و اداری دوره امان‌الله را لغو کرد و کوشید با تکیه بر نیروهای سنتی و مذهبی، مشروعیت حکومتش را تثبیت کند. در دوره کوتاه حاکمیت او، پرچم افغانستان به رنگ‌های قرمز، سیاه و سفید تغییر کرد.

 

 

کلانی با تغییرات گسترده‌ای که در ساختار دولت انجام داد، بر فاصله‌گیری از نمادهای اصلاح‌طلبانه امان‌الله خان تاکید کرد. عمر حکومت کلکانی کوتاه بود و با پیشروی نیروهای محمدنادر شاه در اواخر همان سال، پایان یافت.

حفظ سه رنگ در حاکمیت نادر شاه، ظاهر شاه و داوود خان

پس از سقوط حبیب‌الله کلکانی، محمدنادرشاه در اکتبر ۱۹۲۹ به قدرت رسید و تا زمان ترور در ۱۹۳۳، سلطنت کرد. او برای ایجاد ثبات پس از آشوب‌های ۱۹۲۹، بسیاری از اصلاحات تندروانه دوره امان‌الله را تعدیل کرد، اما سه‌رنگ سیاه، سرخ و سبز را به‌عنوان رنگ‌های پرچم افغانستان حفظ کرد و در سال ۱۹۳۱، نشان ملی تازه‌ای بر پرچم افزود.

این نشان به شکل محراب و منبر مسجد، خوشه‌های گندم و تاریخ ۱۳۰۱ خورشیدی (سال استقلال) بود. پس از او، پسرش محمدظاهرشاه از ۱۹۳۳ تا ۱۹۷۳ طولانی‌ترین دوره ثبات سیاسی قرن بیستم افغانستان را رقم زد.

در دوران ظاهر شاه، به‌ویژه پس از تصویب قانون اساسی در سال ۱۹۶۴، سه‌رنگ ملی پرچم تثبیت شد و نشان دولتی با طراحی منظم‌تر و رسمی‌تر در مرکز پرچم قرار گرفت و این نسخه به یکی از شناخته‌شده‌ترین پرچم‌های افغانستان بدل شد.

 

 

در سال ۱۹۷۳، محمدداوود خان با کودتا علیه ظاهرشاه، نظام سلطنتی را برانداخت و جمهوری اعلام کرد. او سه‌رنگ سیاه، سرخ و سبز پرچم را حفظ کرد، اما نشان سلطنتی را حذف و نماد جمهوری‌خواهانه تازه‌ای جایگزین کرد که در آن عقاب طلایی، خورشید و عناصر ملی‌گرایانه دیده می‌شد.

این تغییر نشان‌دهنده گذار از پادشاهی به جمهوری بود، بی‌آنکه به ترکیب رنگ‌های ملی دست زده شود. در نتیجه از ۱۹۲۹ تا ۱۹۷۸، با وجود تغییر شکل نظام سیاسی از سلطنت متمرکز به سلطنت مشروطه و سپس جمهوری، سه‌رنگ پرچم افغانستان ثابت ماند و تنها نشان مرکزی آن بازتاب‌دهنده تحولات قدرت بود.

حاکمیت حزب خلق؛ حذف سه رنگ ملی

پس از کودتای حزب دموکراتیک خلق افغانستان در آوریل ۱۹۷۸ و سقوط حکومت محمدداوود خان، نورمحمد تره‌کی، ریاست «جمهوری دموکراتیک افغانستان» را بر عهده گرفت. او تا سپتامبر ۱۹۷۹ در قدرت بود و در این دوره، پرچم سه‌رنگ سنتی کنار گذاشته شد و پرچمی کاملا سرخ با نشان سوسیالیستی جایگزین آن شد. نشان آن پرچم هم شامل ستاره، خوشه‌های گندم و نماد کتاب بود که آشکارا از الگوهای کمونیستی الهام گرفته بود.

این تغییر، گسستی نمادین از گذشته سلطنتی و جمهوری‌خواهانه افغانستان و اعلام رسمی جهت‌گیری ایدئولوژیک جدید بود.

 

 

در سپتامبر ۱۹۷۹، حفیظ‌الله امین با کنار زدن و سپس کشته‌ شدن تره‌کی قدرت را به دست گرفت. حکومت او تنها حدود سه ماه دوام آورد و تا دسامبر ۱۹۷۹ ادامه یافت و با مداخله نظامی شوروی و روی کار آمدن ببرک کارمل، پایان یافت.

در دوره کوتاه امین، پرچم سرخ دوره تره‌کی حفظ شد و در نماد رسمی تغییر اساسی ایجاد نشد. بنابراین در فاصله ۱۹۷۸ تا پایان ۱۹۷۹، افغانستان برای نخستین بار در تاریخ معاصر خود پرچمی کاملا سرخ و آشکارا ایدئولوژیک را به‌عنوان نماد رسمی دولت برگزید.

کارمل و نجیب؛ بازگشت سه رنگ ملی

پس از مداخله نظامی شوروی در دسامبر ۱۹۷۹، ببرک کارمل، رهبر جناح «پرچم» از حزب دموکراتیک خلق افغانستان، به قدرت رسید و تا ۱۹۸۶ ریاست‌جمهوری دموکراتیک افغانستان را در اختیار داشت.

او برای کاستن از نمادهای تند ایدئولوژیک دوره تره‌کی و امین، پرچم کاملا سرخ را کنار گذاشت و دوباره ترکیب سه‌رنگ سیاه، سرخ و سبز را احیا کرد. با این حال، نشان مرکزی همچنان رنگ‌وبوی سوسیالیستی داشت و شامل ستاره سرخ، کتاب، خوشه‌های گندم و خورشید بود. این تغییر تلاشی برای آشتی‌ دادن نمادهای ملی با ساختار سیاسی تحت حمایت شوروی به‌ شمار می‌رفت.

 

 

در سال ۱۹۸۶، محمدنجیب‌الله جای کارمل را گرفت و با اعلام سیاست «آشتی ملی» کوشید فاصله حکومت با جامعه سنتی را کم کند. در قانون اساسی ۱۹۸۷، نام کشور به «جمهوری افغانستان» تغییر یافت و پرچم نیز بازطراحی شد. سه‌رنگ ملی حفظ شد، اما نشان مرکزی ساده‌تر و کمتر ایدئولوژیک شد و تاکید بیشتری بر نمادهای اسلامی و ملی بود. این پرچم تا سقوط حکومت نجیب‌الله در ۱۹۹۲ برافراشته بود و آخرین نسخه سه‌رنگ در دوره حکومت کمونیستی محسوب می‌شد.

حکومت مجاهدین، حذف دوباره سه رنگ ملی

پس از سقوط حکومت محمدنجیب‌الله در آوریل ۱۹۹۲، مجاهدین وارد کابل شدند و «دولت اسلامی افغانستان» را تشکیل دادند. ریاست این دولت را ابتدا شورای رهبری مجاهدین به ریاست صبغت‌الله مجددی و سپس برهان‌الدین ربانی بر عهده گرفت، اما اختلاف‌های شدید میان گروه‌های مجاهدین به جنگ‌های داخلی گسترده در کابل و دیگر شهرها انجامید و این دوره را به یکی از پرتنش‌ترین مقاطع تاریخ معاصر افغانستان تبدیل کرد.

 

 

در این دوره، پرچم سه رنگ ملی افغانستان بار دیگر حذف شد و به جای آن، پرچمی با رنگ‌های سبز، سفید، سیاه و نشان الله‌اکبر و کلمه شهادتین تصویب شد. این پرچم تا ۱۹۹۶ و تسلط طالبان، بر فراز کابل برافراشته بود.

طالبان؛ پرچم سفید امارت و ادامه حذف پرچم سه رنگ ملی

در سپتامبر ۱۹۹۶، گروه طالبان به رهبری ملا محمد عمر کابل را تصرف و تشکیل «امارت اسلامی افغانستان» را اعلام کرد. حاکمیت دور نخست طالبان تا اواخر ۲۰۰۱ دوام آورد و تنها از سوی چند کشور از جمله پاکستان، عربستان سعودی و امارات متحده عربی به رسمیت شناخته شد. در این دوره، ساختار سیاسی مبتنی بر برداشتی سختگیرانه از شریعت اسلام  بود و بسیاری از نهادهای مدنی و سیاسی پیشین منحل شدند.

 

 

پرچم رسمی امارت طالبان در ابتدای ظهور این گروه سفید و بدون نشان بود، اما با تشکیل دولت، نماد شهادتین با خط سیاه بر زمینه سفید نقش بست و به شکل تثبیت‌شده پرچم طالبان تبدیل شد. در حاکمیت طالبان حذف سه‌رنگ سنتی سیاه، سرخ و سبز ادامه یافت و بیرقی یک‌رنگ و کاملا مذهبی جای آن را می‌گرفت. این پرچم تا سقوط حکومت طالبان در پی حمله ائتلاف به رهبری آمریکا در اواخر ۲۰۰۱ برافراشته بود.

جمهوری اسلامی افغانستان؛ بازگشت سه‌رنگ ملی

پس از سقوط طالبان  در اواخر ۲۰۰۱ و تشکیل دولت جمهوری اسلامی افغانستان، سه رنگ سیاه، سرخ و سبز به‌عنوان پرچم ملی افغانستان احیا شد و در سال ۲۰۰۴، این مسئله در قانون اساسی افغانستان نیز ثبت شد. این پرچم تا اوت ۲۰۲۱ در نهادهای رسمی و نمایندگی‌های دیپلماتیک افغانستان استفاده می‌شد.

از اواخر ۲۰۰۱ تا اوت ۲۰۲۱ که کرزی و اشرف غنی بر افغانستان حاکمیت کردند، تغییری در پرچم سه‌رنگ ایجاد نشد و نشان‌های پرچم نیز به‌صورت یکدست حفظ شد.

بازگشت طالبان؛ پرچم سه رنگ بار دیگر حذف شد

پس از سقوط کابل در اوت ۲۰۲۱، طالبان بار دیگر پرچم سفید با شهادتین را به‌عنوان پرچم رسمی «امارت اسلامی افغانستان» اعلام کردند. با این حال، در سطح بین‌المللی، مسئله به‌ رسمیت‌ شناختن حکومت طالبان همچنان محل مناقشه است و در برخی مجامع، همچنان پرچم سه‌رنگ پیشین به‌عنوان نماد افغانستان شناخته می‌شود.

 

 

تاریخ پر فرازونشیب افغانستان و پرچم‌های این سرزمین، از سبز درانی‌ها تا سرخ کمونیستی و سفید طالبان، بازتابی از بی‌ثباتی و ناپایداری دولت‌ها در این کشور است. هرچند همه حکومت‌ها پرچم‌ خود را به‌عنوان نماد ملی معرفی کردند، جز پرچم سه‌رنگ، هیچ‌یک از این نمادها تداوم در نظام‌های سیاسی گوناگون را تجربه نکرد.

پرچم سه‌رنگ که در دوره حاکمیت امان‌الله خان تثبیت شد، در نظام‌های سلطنتی، جمهوری و حتی دوره کمونیستی نیز برافراشته ماند، اما پرچم سرخ حزب خلق و پرچم سفید طالبان جز نزد بنیان‌گذاران آن‌ها، جای دیگری رسمیت نیافت.