آیین‌ سوگواری جاویدنامان انقلاب ملی شیر و خورشید، حالا دیگر به صحنه‌هایی جداگانه اما به‌هم‌پیوسته از یک نبرد حماسی تبدیل شده‌اند؛ نبردی که در آن اندوه برآمده از فقدان جایش را به احساسی می‌دهد که فردوسی در شاهنامه در شرح برخاستن رستم به کین‌خواهی سیاوش، به بهترین شکل به تصویر کشیده است.

سوگواران دست می‌زنند. طبل و دهل می‌نوازند. به پیشواز موسیقی نواحی می‌روند. حجله‌های نمادین عروسی را بر دوش می‌گیرند و با فریاد آزادی‌خواهی، از سوگ، کنش جمعی می‌سازند.

در میان شهرهایی که این روزها در آیین‌های سوگواری حماسه‌آفرین و شگفتی‌ساز شدند، تصاویری که از بوشهر بیرون آمدند، به سبب سنت‌های خاص سوگواری و موسیقی نواحی این منطقه، بسیار تکان‌دهنده و تامل‌برانگیز بودند.

در بوشهر، ضرباهنگ تند و کوبنده سنج و دمام که سال‌ها است در آیین‌های مذهبی و سوگ‌های جمعی طنین‌انداز می‌شود، این‌ بار به زبان اعتراض و پایداری تبدیل شد. به طوری‌ که با هر ضرباهنگ‌ سنج و دمام، فریاد آزادی‌خواهی سوگواران نیز به آسمان بلند شد و نغمه‌های جنوبی با شوروحال دریایی، این‌ بار زبان اعتراض و ایستادگی شدند.

روز پنجشنبه سی‌ام بهمن‌ماه، ویدیویی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که از حضور گسترده مردم بوشهر در مراسم چهلم جاویدنام رضا تبرک حکایت داشت. در این مراسم، حاضران با نواختن دمام و سر دادن شعارهایی چون «این گل پرپر شده، هدیه به میهن شده»، «توپ، تانک، مسلسل دیگر اثر ندارد»، «به مادرم بگویید دیگر پسر ندارد» و «مرگ بر دیکتاتور» یاد او را گرامی داشتند.

رضا تبرک شامگاه پنجشنبه هجدهم دی‌ماه، در جریان سرکوب معترضان در انقلاب ملی شیر و خورشید بر اثر شلیک نیروهای سرکوبگر جمهوری اسلامی کشته شد.

ویدیویی هم از آیین چهلم منصوره حیدری و بهروز منصوری در روستای بُنه‌گز بوشهر منتشر شد. این زوج جوان روز هجدهم دی‌ماه هدف تیراندازی نیروهای حکومتی قرار گرفتند و جانشان را از دست دادند. بهروز منصوری بر اثر اصابت گلوله به پیشانی و منصوره حیدری بر اثر اصابت گلوله به قلب کشته شدند.

شرکت‌کنندگان در مراسم چهلم آنان، با در دست داشتن تصاویر آن‌ دو و نواختن سنج و دمام و با سر دادن شعارهایی از جمله «قسم به خون یاران، ایستاده‌ایم تا پایان»، «جاوید شاه»، «این گل پرپر شده، هدیه به میهن شده» و «این آخرین نبرده، پهلوی برمی‌گرده» یادشان را گرامی داشتند.

مراسم چهلم جاویدنام کریم حیدری در بندر گناوه استان بوشهر نیز با حضور گسترده مردم همراه با شور و حال جنوبی و شعار غالب «این گل پرپر شده، هدیه به میهن شده» برگزار شد. کریم حیدری، ۳۱ ساله و پدر یک دختر خردسال، شامگاه پنجشنبه ۱۸ دی‌ماه بر اثر اصابت گلوله جنگی نیروهای سرکوبگر جمهوری اسلامی کشته شد.

تصاویر منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی نشان می‌دهد که مراسم چهلم دیگر جان‌باختگان در ۲۸ بهمن‌ماه هم با حضور گسترده مردم در بوشهر برگزار شد. در این مراسم‌ها شعارهایی نظیر «جاوید شاه» و «این گل پرپر شده، هدیه به میهن شده» طنین‌انداز بود.

آرامستان تنگک بوشهر در روز ۲۸ بهمن صحنه تجمع دادخواهانی بود که ۴۰ روز پس از جان‌ باختن دو جاویدنام زهره فاضلی و نیما جوزایی فریاد آزادی‌خواهی سر دادند. تصاویر منتشرشده حضور جمعیتی قابل‌توجه را بر مزار جاویدنام زهره فاضلی نشان می‌دهد که با همخوانی نغمه‌های سوگواری محلی یاد او را زنده نگه داشتند. زهره فاضلی، ۳۸ ساله و دارای مدرک دکترای مدیریت راهبردی، روز ۱۹ دی‌ماه در جریان اعتراض‌های شهر بوشهر هدف شلیک مستقیم نیروهای حکومتی قرار گرفت و کشته شد.

آیین چهلم جاویدنام نیما جوزایی نیز با حضور گسترده مردم در بوشهر برگزار شد. نیما جوزایی ۱۹ دی‌ماه بر اثر شلیک مستقیم نیروهای حکومتی جانش را از دست داد.

آنچه این روزها در آیین چهلم جاویدنامان در بوشهر و دیگر نقاط ایران مشاهده می‌شود، شکل‌گیری نوعی همدلی و همبستگی میان مردم است که با حضور گسترده خود، سوگ را از اندوه فردی فراتر می‌برند و آن را به اعتراض جمعی تبدیل می‌کنند. رقص سوگ و موسیقی‌های این آیین‌ها نیز اعلان مبارزه مردم با استبداد است.

در بوشهر، میان سوگ و حماسه همواره پیوندی ناگسستنی وجود داشته است. آنچه در مراسم جاویدنامان این خطه  مشاهده شد، هم بازگشت به ریشه‌های عمیق موسیقایی‌ بود که در حافظه تاریخی این منطقه، همواره با همبستگی و کنش جمعی، پیوند داشته‌ است.

در موسیقی بوشهر، سنج و دمام با وجود اینکه ریشه در مناسک مذهبی دارند، در روزهای اخیر به صورت نمادین به زبان ایستادگی و بیداری تبدیل شدند.

صدای بم و نافذ دمام در کنار نوای ممتد سنج در ناخودآگاه جمعی مردم این منطقه، نوعی اعلام وضعیت ویژه و آغاز مبارزه‌ای بزرگ را تداعی می‌کند.

«یزله» هم که از اصیل‌ترین آیین‌های همخوانی و حرکت گروهی در بوشهر و بخش‌هایی از جنوب ایران است، در این مراسم‌ نقشی کلیدی ایفا کرد. این فرم از حرکت که در فرهنگ همبستگی محلی ریشه دارد، به‌وضوح نشان داد که چگونه یک آیین سنتی می‌تواند ماهیتی اعتراضی به خود بگیرد و سوگ فردی را به یک کنش جمعی منسجم تبدیل کند.

اگر دمام صدای خشم بوشهر باشد، «شروه» نیز صدای مظلومیت و اندوه عمیق آن است. شروه‌خوانی (آواز غمگین محلی) که بر مزار جاویدنامان بوشهری طنین‌انداز شد، نمادی از روایت جمعی درد است. در سنت آوازی جنوب، به‌ویژه در فضاهای نزدیک به آواز دشتی و مایه‌های همخانواده با شوشتری، اندوه صرفا به مرثیه ختم نمی‌شود. این مدها و لحن‌ها ظرفیتی دارند که غم را به انرژی جمعی و اراده‌ای برای ایستادگی و تغییر تبدیل کنند.

در بوشهر، سوگ به‌خصوص اگر نتیجه ستم باشد، هرگز بن‌بست نیست، بلکه شاهراه عبور است. موسیقی نواحی این منطقه با تکیه بر سازهای کوبه‌ای و فرم‌های اجرای گروهی، اجازه نمی‌دهد پیکر بی‌جان جاویدنامان در سکوت دفن شود. صدای سنج و دمام در کوچه‌های تنگک و گناوه، در حافظه تاریخی مردمان این منطقه که تجربه مقاومت‌های محلی را نیز در خود دارد، طنینی ویژه‌ پیدا می‌کند.