در دو سال گذشته، بحث جهانی درباره هوش مصنوعی بیشتر به رقابت بین آمریکا و چین محدود شده است. در همین زمان، اروپا بیشتر روی قانونگذاری، مسائل اخلاقی و مقررات تمرکز کرده و هنوز نتوانسته است این مباحث را به توان عملی و فناوری گسترده تبدیل کند. اما در این میان، یک تحول مهم در جایی دیگر کمتر دیده شده است: عربستان سعودی که در حال اجرای یکی از بلندپروازانهترین برنامههای ملی هوش مصنوعی در جهان است و آن را در مقیاس گسترده پیش میبرد.
این صرفا شعار نیست، بلکه به این معنی است که زیرساخت، سرمایه، استعداد و حکمرانی همزمان و هماهنگ در حال حرکتاند و در حالی که بسیاری از اقتصادهای پیشرفته هنوز درباره نحوه تنظیم مقررات هوش مصنوعی بحث میکنند، عربستان سعودی در حال ساخت بنیانهای فیزیکی، انسانی و نهادی لازم برای به کارگیری آن در کل جامعه است.
به گزارش عربنیوز، در قلب این برنامه، چشمانداز ۲۰۳۰ قرار دارد. در این طرح، هوش مصنوعی فقط یک بخش از فناوری محسوب نمیشود، بلکه بهعنوان ابزاری راهبردی برای افزایش قدرت ملیــ در کنار حوزههایی مانند انرژی، مالی و لجستیکــ دیده میشود. عربستان سعودی در سال ۲۰۲۰ راهبرد ملی هوش مصنوعی را آغاز کرد و تا سال ۲۰۲۴ در زمینه راهبرد دولتی هوش مصنوعی در رتبه اول جهان قرار گرفت. اهمیت این رتبه فقط به اعتبار آن نیست. بلکه نشان میدهد سیاستگذاری در سطح عالی هماهنگ است، اولویتها بهطور شفاف تعیین شدهاند، نهادها اختیار اجرای برنامهها را دارند و سرمایه لازم برای تحقق اهداف بسیج شده است.
این موضوع بیش از هر جا در حوزه نیروی انسانی دیده میشود. اواخر سال ۲۰۲۴، عربستان برنامه «یک میلیون سعودی در هوش مصنوعی» (one million Saudis in AI) را راهاندازی کرد تا دانش و مهارتهای مرتبط با هوش مصنوعی نیروی کار این کشور را افزایش دهد. فقط در مدت یک سال، بیش از ۱.۲ میلیون نفر دورههای رسمی آموزش هوش مصنوعی را گذراندند و هدفی را که برای سه سال تعیین شده بود، زودتر محقق کردند.
اکنون بیش از ۹ درصد جمعیت در سن کار در عربستان سعودی نوعی مدرک مرتبط با هوش مصنوعی دارند. هدف این برنامه تربیت سریع پژوهشگران نخبه نیست، بلکه ایجاد جامعهای است که بتواند هوش مصنوعی را در بخشهای مختلف به کار بگیرد و با آن سازگار شود.
زیرساخت ضلع دوم این راهبرد است. محدودیت هوش مصنوعی مولد، بیشتر به توان پردازش، انرژی و داده مربوط میشود، نه کمبود ایده. عربستان سعودی هر سه مورد را در اختیار دارد. در دو سال گذشته، ظرفیت رایانش ابری و مراکز داده در این کشور بهطور بیسابقهای افزایش یافته است. مایکروسافت در تکمیل سه منطقه دسترسی «آزور» (Azure) است. گوگل کلاد (Google Cloud/ سرویس زیرساخت و خدمات ابری گوگل) نیز یک منطقه ابری در عربستان سعودی راهاندازی کرده و همراه با صندوق سرمایهگذاری عمومی در حال ایجاد یک مرکز هوش مصنوعی با تمرکز بر مدلهای زبان عربی است. همزمان شرکتهایی مانند هوآوی و اوراکل نیز در حال توسعه فعالیتهایشاناند. تا سال ۲۰۲۵، عربستان سعودی بیش از ۳۰ مرکز داده ساخته و دهها مرکز دیگر نیز در حال ساخت است که مجموعا بیش از یک گیگاوات ظرفیت فناوری اطلاعات به این کشور اضافه میکند.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
در این بخش، مزیت انرژی عربستان سعودی به یک عامل راهبردی تبدیل میشود. با افزایش مصرف انرژی در هوش مصنوعی، داشتن انرژی فراوان و ارزان دیگر یک مزیت فرعی نیست، بلکه یک عامل تعیینکننده است. عربستان سعودی میتواند توان پردازشی بسیار بزرگ را با منابع انرژی پایدار، از جمله انرژی خورشیدی، ترکیب کند؛ مزیتی که فقط تعداد محدودی از کشورها دارند. همانطور که مقامهای صندوق سرمایهگذاری عمومی گفتهاند، هوش مصنوعی انرژی زیادی مصرف میکند و عربستان سعودی یکی از قدرتهای اصلی حوزه انرژی در جهان است.
سرمایه ضلع سوم این ساختار را کامل میکند. صندوق سرمایهگذاری عمومی که بیش از ۹۰۰ میلیارد دلار دارایی را اداره میکند، هوش مصنوعی را به یکی از اولویتهای سرمایهگذاری تبدیل کرده است. برنامه ایجاد یک صندوق جهانی ۴۰ میلیارد دلاری در حوزه هوش مصنوعی نشان میدهد عربستان سعودی فقط به دنبال وارد کردن فناوری نیست، بلکه میخواهد در شکلدهی کل اکوسیستم از سرمایهگذاری در تراشهها و مراکز داده گرفته تا ایجاد شرکتهای نوآفرین (استارتاپ) پیشرفته، نقش داشته باشد.
راهاندازی شرکت «هیومن» (Humain) بهعنوان بازیگر ملی هوش مصنوعی، این هدف را رسمیتر کرده است. این شرکت قرار است در کل زنجیره هوش مصنوعی از زیرساخت و سختافزار گرفته تا مدلها و کاربردها، از جمله توسعه مدلهای زبانی پیشرفته عربی، فعالیت کند.
این موضوع از نظر ژئوپلیتیکی هم مهم است. با وجود اینکه بیش از ۴۰۰ میلیون نفر عربی صحبت میکنند، این زبان هنوز در حوزه هوش مصنوعی کمتر از بسیاری زبانهای دیگر پشتیبانی میشود. هر کشوری که بتواند مدلهای پایه قوی برای زبان عربی بسازد، میتواند استانداردهای دیجیتال، دسترسی به دانش و حتی مدلهای حکمرانی دیجیتال را در جهان عرب و اسلامی تحت تاثیر قرار دهد. عربستان سعودی این موضوع را بهخوبی درک کرده و همکاری این کشور با شرکتهای آمریکایی و چینی بیشتر بر پایه عملگرایی است، نه ایدئولوژی و هدف انتقال دانش فنی در کنار حفظ کنترل ملی بر دادهها و نحوه استفاده از فناوری است.
مقایسه با اروپا قابلتوجه است. اتحادیه اروپا در حوزه قانونگذاری هوش مصنوعی پیشرو است، اما در توان پردازشی، جذب نیروی متخصص و اجرای پروژهها بسیار عقبتر است. تصمیمگیریها در اروپا پراکندهتر، سرمایهگذاریها محتاطانهتر و روندها کندترند. در مقابل، عربستان سعودی رویکردی متمرکز و ملی دارد: تصمیمگیری مرکزی، اجرای سریع و آمادگی برای سرمایهگذاریهای بزرگ. این به معنای نادیده گرفتن اخلاق یا مقررات نیست. مقامهای سعودی در بحثهای جهانی حکمرانی هوش مصنوعی فعالاند، اما رویکرد آنها این است که چارچوبهای نظارتی همزمان با توسعه توانمندیها ایجاد شود، نه اینکه پیشرفت متوقف بماند.
نکته مهم این است که هوش مصنوعی در عربستان فقط در حد برنامه نیست و همین حالا نیز در حال استفاده است. علاوه بر پروژههای دولتی، پلتفرمهای بومی مانند «سیگمکس.ایآی» (sigmix.ai) نشان میدهند که هوش مصنوعی محلی در حال تبدیل دادههای سازمانی، تحلیل بازار و دادههای عربی به ابزار تصمیمگیری روزمره است.
در بخش انرژی، آرامکو از هوش مصنوعی برای بهینهسازی تولید و کاهش آلایندگی استفاده میکند. در حوزه سلامت، پزشکی از راه دور و تشخیصهای مبتنی بر هوش مصنوعی باعث افزایش دسترسی و دقت شدهاند. در موسم حج، سیستمهای مدیریت جمعیت مبتنی بر هوش مصنوعی حرکت میلیونها زائر را لحظهای کنترل میکنند، از ازدحام خطرناک جلوگیری میکنند و جان انسانها را نجات میدهند. اینها فقط پروژه آزمایشی نیستند؛ بلکه در مقیاس ملی و در شرایط واقعی اجرا میشوند.
با این حال، هیچکدام از این موارد موفقیت را تضمین نمیکند و همچنان ریسکهای اجرایی وجود دارد. داشتن نیروی متخصص، رقابت جهانی و تبدیل سرمایهگذاری دولتی به نوآوری واقعی در بخش خصوصی چالشهای مهمیاند اما مسیر کلی مشخص است. عربستان سعودی تلاش نمیکند نسخهای از سیلیکونولی یا مدل فناوری دولتی چین را تکرار کند، بلکه در حال ایجاد یک مسیر سوم است: اکوسیستم هوش مصنوعی مبتنی بر سرمایه قوی، انرژی فراوان و مدیریت راهبردی که روی مقیاس، زبان و کاربرد عملی تمرکز دارد.
در حالی که توجه جهان بیشتر به رقابت آمریکا و چین است، این تغییر آرام ممکن است نادیده گرفته شود، اما تا پایان این دهه، شاید سوال اصلی دیگر این نباشد که آیا عربستان سعودی یک بازیگر مهم در هوش مصنوعی است یا نه، بلکه این باشد که آیا میتوان بدون حضور این کشور، قواعد، استانداردها و بازارهای جهانی هوش مصنوعی را شکل داد یا نه؟
