جمهوری اسلامی ایران همواره از مذاکره در مورد وضعیت ذخایر عظیم موشک‌های بالیستیکش خودداری کرده است و اصرار دارد که این موشک‌ها برای دفاع و بازدارندگی ضروری‌اند. با این حال، حتی نگاهی گذرا به نحوه استفاده جمهوری اسلامی از این موشک‌ها در سال‌های اخیر، این ادعا را رد می‌کند، زیرا رژیم حاکم بر ایران اغلب از موشک‌های بالیستیک به‌عنوان سلاح اصلی برای حمله یا تهدید آشکار دشمنان متعددش در سراسر منطقه استفاده کرده است.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، روز شنبه بار دیگر موضع تهران را تکرار کرد و در مصاحبه‌ با الجزیره گفت که «موشک‌ها هرگز قابل مذاکره نیستند، زیرا یک مسئله دفاعی به شمار می‌روند».

عراقچی این اظهارات را یک روز پس از اولین دور مذاکرات بین ایالات متحده و جمهوری اسلامی بر سر برنامه هسته‌ای تهران بیان کرد. مذاکرات عمان در شرایطی انجام شد که واشنگتن به دنبال مذاکره بر سر برنامه هسته‌ای، برنامه موشکی و منع حمایت از شبه‌نظامیان نیابتی در خاورمیانه بود، اما تهران گفت که فقط در مورد مسئله هسته‌ای مذاکره خواهد کرد.

چندین ساعت پیش از این مذاکرات، رسانه‌های جمهوری اسلامی گزارش دادند که این کشور «یکی از پیشرفته‌ترین موشک‌های بالیستیک دوربرد به نام خرمشهر‌ــ۴» را در یکی از «شهرهای موشکی» زیرزمینی تحت کنترل سپاه، مستقر کرده است.

در همین حال تصاویر ماهواره‌ای که نیویورک‌تایمز تجزیه و تحلیل کرد، نشان می‌دهد جمهوری اسلامی در حال تعمیر تاسیسات موشک‌های بالیستیکی است که در طول جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل هدف قرار گرفتند. جمهوری اسلامی در شرایطی به تعمیر تاسیسات موشکی شتاب بخشیده که تعمیر سایت‌های هسته‌ای که ایالات متحده در عملیات «چکش نیمه‌شب» هدف قرار داد، به میزان قابل‌توجهی کندتر و محدودتر بوده است.

گیدئون ساعر، وزیر خارجه اسرائیل، روز یکشنبه هشدار داد که موشک‌های جمهوری اسلامی اکنون بردی دارند که علاوه بر کشورهای خاورمیانه، کشورهای اروپایی را نیز هدف قرار می‌دهند. اسرائیل از آوریل ۲۰۲۴ تاکنون سه بار هدف اصابت مستقیم موشک‌های بالیستیک تهران قرار گرفته است.

نگرانی‌ها از افزایش توانایی‌های موشکی جمهوری اسلامی در حالی است که توافق هسته‌ای ایران در سال ۲۰۱۵ (برجام) هیچ محدودیت قابل‌توجهی بر برنامه موشکی جمهوری اسلامی اعمال نکرد و کارشناسان معتقدند خطر این غفلت در سال‌های اخیر به‌وضوح آشکار شده است.

به گفته برخی از کارشناسان، اگر توافق جدید ایالات متحده با جمهوری اسلامی نیز همین رویکرد را دنبال کند، می‌تواند چشم‌انداز امنیتی و عدم اشاعه سلاح‌های هسته‌ای در خاورمیانه و حتی فراتر از آن را تیره‌تر کند.

تهران گذشته از استفاده مستقیم از موشک‌های بالیستیک در درگیری‌ها و منازعات با اسرائیل از سال ۲۰۲۴، موشک‌های بالیستیک یا قطعات آن را در اختیار شبه‌نظامیان نیابتی خود در سراسر خاورمیانه، مانند حزب‌الله در لبنان، حوثی‌ها در یمن و شبه‌نظامیان شیعه در عراق هم قرار داده است.

 علاوه بر این، افزون بر ارسال هزاران پهپاد شاهد برای روسیه که علیه اوکراین استفاده شدند، موشک‌های بالستیک کوتاه‌برد نیز به روسیه فرستاده است. بر اساس گزارش‌ها، تهران از اکتبر ۲۰۲۱، حدود ۲.۷ میلیارد دلار موشک‌های بالیستیک و زمین به هوا به مسکو فروخته است؛ با این حال، برخلاف پهپادهای شاهد، اطلاعات اوکراین تاکنون از استفاده روسیه از موشک‌های بالیستیک کوتاه‌برد ایران در جنگ اوکراین نشانه‌ای مشاهده نکرده است.

مجموع این عوامل نشان می‌دهد این تصور و این ادعا که جمهوری اسلامی ایران موشک‌های بالیستیک را فقط برای دفاع یا حفظ بازدارندگی دارد، با بسیاری از اقدام‌های این کشور از سال ۲۰۱۵ تاکنون در تضاد است.

در ژوئن ۲۰۱۷، جمهوری اسلامی در تلافی حمله داعش به پایتخت ایران، مجموعه‌ای از موشک‌ها را به شرق سوریه شلیک کرد. اکتبر ۲۰۱۸ نیز در واکنش به حمله دیگر داعش در اهواز، حمله موشکی مشابهی انجام داد.

در ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۸، جمهوری اسلامی ایران در یک حمله کاملا بی‌دلیل، به مقر گروه‌های کرد ایرانی مخالف خود در کردستان عراق موشک‌های بالیستیک شلیک کرد. این حمله نه تلافی حمله‌ای بود، نه پیشگیری قابل‌اتکایی برای یک حمله احتمالی محسوب می‌شد و نه اقدامی دفاعی بود؛ آنچه نشان می‌دهد جمهوری اسلامی برای استفاده از موشک‌هایش ولع بسیاری دارد.

اواخر سال ۲۰۲۲ نیز در بحبوحه جنبش «زن، زندگی، آزادی» در داخل ایران، تهران با پرتاب حداقل ۷۰ موشک بالیستیک و پهپاد گروه‌های کرد در کردستان عراق، را هدف قرار داد.

سایر حملات موشکی جمهوری اسلامی ایران به کردستان عراق عجیب‌تر هم بود. در ۱۳ مارس ۲۰۲۲، سپاه پاسداران چندین موشک بالیستیک را مستقیم به خانه مجلل یک تاجر ثروتمند در اربیل شلیک کرد.  در ۱۵ ژانویه ۲۰۲۴، سپاه پاسداران دوباره به اربیل حمله کرد و خانه یک تاجر دیگر را هدف قرار داد و او و اعضای خانواده‌اش را کشت. تهران ادعا کرد که دارایی‌های اطلاعاتی اسرائیل را هدف قرار داده است، اما این ادعا به‌وضوح نادرست بود.

سپاه پاسداران در هر دو مورد از موشک‌های بالستیک علیه منافع تجاری رقیب استفاده کرد که اقدامی بی‌سابقه‌ با چنین سلاح‌هایی محسوب می‌شود.

موشک‌پرانی بعدی پس از حمله داعش به کرمان رخ داد و جمهوری اسلامی هم‌زمان ادلب در شمال غربی سوریه و بخش‌هایی از پاکستان را هدف قرار داد. اسلام‌آباد هم در پاسخ با هدف قرار دادن اهداف منتسب به شبه‌نظامیان در استان سیستان و بلوچستان ایران، به آن حمله واکنش نشان داد.

حمله جمهوری اسلامی به پاکستان به‌شدت به موشک‌های بالیستیک متکی بود، در حالی که حملات تلافی‌جویانه اسلام‌آباد با جت‌های جنگنده‌ای انجام شد که موشک‌های دوربرد، پهپاد و موشک‌ شلیک می‌کردند و عملیاتی بسیار پیچیده‌تر محسوب می‌شد.

آن ماجرا اتکای شدید جمهوری اسلامی ایران به موشک‌های بالیستیک را برای هدف قرار دادن دشمنان در نزدیکی مرزهایش و فراتر از آن، برجسته کرد.

جمهوری اسلامی در ۱۳ آوریل ۲۰۲۴ هم اسرائیل را با رگباری از پهپاد و موشک هدف قرار داد. در دومین حمله مستقیم در اکتبر ۲۰۲۴، نیز از موشک‌های بالستیک استفاده کرد. بعدها، در طول جنگ ۱۲ روزه که اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵ آغاز کرد، جمهوری اسلامی دوباره برای حمله به اسرائیل به موشک‌های بالستیک خود متوسل شد.

پس از جنگ، جمهوری اسلامی برنامه موشکی خود را بیش‌ازپیش تقویت و حتی اعلام کرد در صورت درگیری جدید می‌تواند در یک حمله واحد تا دو هزار موشک بالیستیک شلیک کند؛ تقریبا چهار برابر تعدادی که در کل جنگ ۱۲ روزه شلیک کرد.

با این حساب، مشخص است که چرا تهران تمایل ندارد درباره کنار گذاشتن قابلیت‌های موشکی‌ خود کوچک‌ترین مذاکره‌ای کند.

جمهوری اسلامی با توسعه این موشک‌ها، در کنار پهپادها، تلاش دارد فرسودگی سایر سخت‌افزارهای نظامی خود را که ساخت آمریکا هستند و از قبل از انقلاب باقی مانده‌اند، جبران کند و به‌خوبی می‌داند حتی خرید جنگنده‌های سوخو ۳۵ از روسیه نیز احتمالا در این وضعیت تغییر چشمگیری ایجاد نخواهد کرد.

بر اساس تجربیاتی که در بالا به آن‌ها اشاره شد، ادعاهای مداوم جمهوری اسلامی ایران مبنی بر اینکه این سلاح‌ها صرفا برای دفاع یا بازدارندگی‌اند، دروغی بیش نیست. در واقع، به‌سختی می‌توان کشور دیگری به جز جمهوری اسلامی را یافت که به جای سایر قابلیت‌های نظامی متعارف‌تر، تا این حد به موشک‌های بالیستیک متکی باشد و حتی در کوچک‌ترین تحریک‌ها به سراغ استفاده از موشک‌هایش برود.

برگرفته از نشریه فوربز