سال‌ها است که بارها و بارها درباره فروپاشی حاکم بر ایران  اظهارات و پیش‌بینی‌های بی‌شماری می‌شنویم، اما خشونتی که جمهوری اسلامی این بار علیه معترضان مرتکب شد و شرایطی که رژیم اکنون با آن مواجه است، وضعیت را متفاوت کرده است.

دیکتاتوری روحانیون حاکم بر ایران تاریخ انقضایی دارد که اکنون نزدیک است. یکی از راه‌های درک تسریع این روند آن است که بپرسیم آیا روسیه و چین همچنان از این رژیم حمایت کنند یا برای دوری‌گزینی از این کشور آماده‌ می‌شوند.

شی جین‌پینگ و ولادیمیر پوتین سال‌ها است که در یک هدف مشترک هم‌سو بوده‌اند: حمایت از جمهوری اسلامی برای مقابله با آمریکا به منظور برای مهار قدرت آمریکا و محدود کردن نفوذ غرب در خاورمیانه و شمال آفریقا. این هدف هنوز از بین نرفته، اما با بحرانی که تهران در آن گرفتار شده، مسکو و پکن هم ممکن است رویکردی محتاطانه‌تر اتخاذ کنند و از حمایت از متحدشان طفره بروند، زیرا هیچ‌کدام حاضر نیستند روی دستی که بازنده به نظر می‌رسد، شرط‌ ببندند.

ایران برای گذار از جمهوری اسلامی آماده شده است. علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، به زودی ۸۷ ساله می‌شود و برنامه‌ریزی‌ها درون نظام برای جانشینی او در جریان است و جنگ قدرت شدیدی بین فرماندهان سپاه پاسداران، روحانیون و گروه‌های دیگر در حال شکل‌گیری است؛ همین شرایط یکی از مهم‌ترین فرصت‌ها را برای سیاست‌گذاران آمریکایی فراهم کرده است.

از سوی دیگر، مردم ایران در دی‌ماه اعتراض‌ شدید به جمهوری اسلامی را آغاز کردند که اگرچه در نهایت به دلیل سرکوب‌های خشونت‌بار و توصیف‌ناپذیر نیروهای حکومتی، به خانه‌هایشان بازگشتند، نارضایتی از این رژیم در سراسر کشور و در میان نسل‌های مختلف بسیار گسترده و عمیق است و همه شواهد نشان می‌دهد که دیگر تمایلی برای اصلاح حکومت وجود ندارد و مردم رنجدیده ایران از دیکتاتوری آیت‌الله‌ها به ستوه آمده‌اند.

نکته مهم دیگر این است که چین و روسیه در طول سال گذشته، هر دو تلاش کردند جمهوری اسلامی ایران را از تحریم‌ها و برخوردهای شدیدی که به دلیل پایبند نبودنش به توافق هسته‌ای با آن‌ها روبرو شد، محافظت کنند. جمهوری اسلامی و شرکای راهبردی آن، روسیه و چین، ممکن است هنوز مشتاق باشند خود را در یک جبهه مشترک نشان دهند، اما شکاف‌ها در این اتحاد نمایان شده است.

قرار بود هر سه کشور به رزمایش دریایی اخیر بریکس با عنوان «اراده برای صلح ۲۰۲۶» که در سواحل آفریقای جنوبی برگزار شد، ناو اعزام کنند. با این حال، جمهوری اسلامی ایران بنا به گزارش‌ها، به تشویق دوستان قدرتمندش، از این رزمایش کناره‌گیری کرد.

بهار آینده قرار است شی جین‌پینگ میزبان ترامپ در پکن باشد. چین در بازی شطرنج سیاست خارجی خود، حساب‌شده بازی می‌کند و مطمئنا به منافع مهم و بزرگ کشورش فکر می‌کند تا کمک به سرپا نگه داشتن یک رژیم در حال فروپاشی که آمریکایی‌ها می‌خواهند از بین برود. چینی‌ها با گوشه‌چشمی به تایوان، خواهان یک معامله بزرگ‌اند و بعید به نظر می‌رسد که شی جین‌پینگ اجازه دهد یک ایران متزلزل و در حال فروپاشی، این معادله را به‌ هم بزند.

در ماه نوامبر، آمریکایی‌ها یک کشتی چینی حامل قطعاتی برای ساخت سلاح‌ را که به سمت ایران در حرکت بود، توقیف کردند. پکن حتی یک کلمه اعتراض نکرد. افزون بر این، با حمایت از ادعای مالکیت امارات متحده عربی بر جزایر سه‌گانه متعلق به ایران در خلیج فارس، عملا خشم تهران را برانگیخت.

موضع رسمی چین در اعتراض‌های اخیر مردم ایران هم حمایتی لفظی و ملایم از رژیم بود. وزارت خارجه چین ابراز «امیدواری» کرد که تهران «بر مشکلات فعلی غلبه کند و ثبات را در کشور حفظ کند». پکن تابستان گذشته هم به این شریک راهبردی خود، پشتیبانی پدافند هوایی ارائه نداد و در طول جنگ ۱۲ روزه نیز از ایالات متحده نخواست اسرائیل را مهار کند.

بخش زیادی از این موارد در رابطه روسیه و جمهوری اسلامی ایران نیز صدق می‌کند. برای مسکو، تهران اکنون متحدی است که هر آن ممکن است از دور خارج شود.

در واقع، روسیه برای جنگ در اوکراین به پهپادها و موشک‌های تهران وابسته بود. مسکو از سال ۲۰۲۱ تاکنون نزدیک به سه میلیارد دلار موشک خریداری کرد، اما ذخایر ایران محدود است و ممکن است رو به اتمام باشد. از طرفی جمهوری اسلامی برای نوسازی برنامه موشکی خود به قطعات چینی متکی است که در معرض تحریم‌های آمریکا قرار دارد و از دید مسکو، تهران تا زمانی مفید است که بتواند نیازهای آن را تامین کند.

اما محاسبات در حال تغییر است. روسیه در جریان اعتراض‌های گسترده اخیر عملا سکوت اختیار کرد. سرگئی شویگو، دبیر شورای امنیت روسیه‌، ـــ‌هم‌صدا با تهران‌ــ «دخالت خارجی» در ایران را محکوم کرد، اما جرات نکرد از آمریکا یا اسرائیل نامی ببرد. این رویکرد با رفتار روس‌ها در تابستان گذشته که علنا حملات آمریکا به ایران را محکوم کردند، تفاوت دارد.

چه ترامپ بار دیگر به ایران حمله کند و چه نکند، برای تسریع فروپاشی یک رژیم ستمگر و استبدادی که برای مردم ایران چون یک نفرین و برای منطقه و فراتر از آن ویرانگر و بی‌ثبات‌کننده بوده است، راه‌های دیگری هم وجود دارد. نقش چین و روسیه در این پازل تعیین‌کننده است.

برگرفته از هیل